Takaddamar Nukiliyar Iran Da Yammacin Duniya/Amurka Da Isra’ila: Za A Iya Samun Mafita?

Daga Abbati Bako, mai ba da shawara kan dabarun siyasa da sadarwa, IPRC, Najeriya.

Tarayyar Turai (EU), Amurka (USA) da masu ruwa da tsaki na siyasa da tattalin arziki a Gabas ta Tsakiya dole ne su yi ƙoƙarin nemo mafita ga wannan tsohon rikicin nukiliya tsakanin Tehran da ƙasashen Yamma.

Wannan rikici ya daɗe yana faruwa tun daga shekarar 1953 a zamanin Shah Reza Pahlavi.

Shin makomar tattaunawa da sulhu tana da yiwuwar faruwa? Ko kuwa tattaunawar za ta ci gaba da shiga tangarda? Shin jami’an diflomasiyya za su yi nasarar shawo kan Tehran ta amince da sharuddan Amurka da ƙasashen Yamma, musamman rage yawan centrifuges? Kuma rikice-rikicen da ake yawan samu tsakanin Isra’ila da Hamas a Gaza suna shafar makomar tattaunawa da sasanci?

Amsoshin waɗannan tambayoyi suna kan hanya.

Dabarun Tattaunawa

A cikin rubuce-rubucensa masu muhimmanci, Farfesa William Zartman ya lura cewa:

“Nasara a sasanci tana nufin hana rikici da kuma gyara shi. Mai sasanci dole ne ya iya dakile rikicin da ke shirin faruwa ko wanda yake ƙaruwa, ya janye ɓangarorin daga fahimta da ayyukan da ke kawo sabani, sannan ya haɗa su cikin dangantaka mai jituwa domin a dakatar da rikicin kuma a hana sake faruwarsa.”

Ƙara ƙoƙarin da Hukumar Makamashin Nukiliya ta Duniya (IAEA), China, ƙungiyoyin farar hula (NGOs) da sauran masu ruwa da tsaki na duniya ke yi na iya kawo mafita mai ɗorewa ga matsalar.

Yiwuwar kauce wa gasa wajen mallakar makaman nukiliya a Gabas ta Tsakiya zai kasance mai wahala. Masana sun bayyana cewa kusan kashi 48% na man fetur na duniya yana ajiye ne a Gabas ta Tsakiya.

Tattalin arzikin duniya ba kawai zai raunana ba ne, har ma zai iya rushewa gaba ɗaya idan rikice-rikicen yanzu suka ci gaba. Saboda yaƙin da zai iya faruwa a Gabas ta Tsakiya zai fi na yanzu tsakanin Rasha da Ukraine tsanani. Kashi 90% na hulɗar tattalin arzikin duniya na dogara ne da kasuwanci da ayyuka, amma man fetur shi ne jigon tafiyar tattalin arziki.

Ba tare da shi ba, tattalin arzikin duniya zai shiga babban koma baya.

Shawarwari Ga Tattaunawar Nan Gaba

Idan aka yi la’akari da dogon tarihin tattaunawa, barazana, tayin lada da kuma alkawuran da aka karya a baya, yana da wahala a kawo sabbin hanyoyi. Duk da haka, akwai wasu hanyoyi da za su iya ƙara yiwuwar samun mafita ta hanyar diflomasiyya, tattaunawa da sasanci.

A zahiri, dole ne a samu mafita ta hanyar Track One diplomacy, wato inda gwamnatoci za su zauna su tattauna kai tsaye. Amma Track Two diplomacy, wanda ya haɗa da ƙungiyoyin farar hula, na iya taka muhimmiyar rawa wajen bayar da bincike da bayanai da kuma warware sabanin bayanai da ke tasowa.

EU da Amurka dole su haɗa China da Rasha cikin tattaunawar da ake yi da Iran kan shirinta na nukiliya. Duk da cewa yaƙin Rasha da Ukraine na iya sa al’amura su ƙara rikitarwa, China da kuma yiwuwar India na iya taka muhimmiyar rawa wajen samar da mafita.

A zahiri, ana ganin Rasha na amfana da rikicin yankin Tekun Fasha, domin farashin mai ya tashi daga dala 72 zuwa dala 120 cikin kwanaki 12 kacal. Hakan kuma ya amfanar da ƙasashe kamar Najeriya, Angola, Libya da sauran mambobin OPEC.

Ko da yake China da Rasha suna da manufofinsu kuma suna goyon bayan Iran ta hanyar da Amurka da EU ba su yarda da ita ba, dukkan ƙasashe suna da sha’awar kauce wa tsauraran takunkumi ko gasa wajen mallakar makaman nukiliya a Gabas ta Tsakiya. Saboda haka yana da kyau a haɗa su cikin tattaunawar domin su yi amfani da alaƙarsu da gwamnatin Iran.

Musamman ma tare da sabon shugaban addinin Musulunci da aka zaɓa, Khomeini Mojetaba Ali, wanda ake ganin mai sassaucin ra’ayi ne a ƙarshen shekarunsa na 50. Idan Shugaban Amurka Donald Trump ya guji kalaman zagi ko tsokana ga Iran, ana sa ran Amurka za ta ga shugabancin Tehran na yanzu a matsayin mai sassauci kuma mai son sulhu. Iran ba ta kama da Venezuela ko wasu ƙasashen Latin Amurka ba.

Amurka ya kamata ta mai da hankali kan nemo madadin hanyoyi da tayin da za su iya kawo mafita. Yaƙi da Iran ba zai taɓa zama hanyar warware matsalar ba. EU da ƙasashen Tekun Fasha su ci gaba da tattaunawa ta diflomasiyya da Tehran.

Idan ba haka ba, rikice-rikicen Gabas ta Tsakiya za su ci gaba da shafar tattalin arzikin duniya. Haka kuma matsalar stagflation tana shafar kusan dukkan nahiyoyi.

Masana tattaunawa suna cewa:

“Bincike da yawa ya nuna cewa warware matsala ta hanyar haɗin kai na samar da sassauci da yarjejeniya mai ɗorewa fiye da ciniki kawai.”

Manufar Amurka ita ce cimma yarjejeniya mai ɗorewa da Iran kan shirinta na nukiliya domin tabbatar da kwanciyar hankali a duniya.

Saboda haka ana buƙatar sassauci da zaɓuɓɓuka masu yawa.

Sasancin da Oman ta yi kwanan nan mataki ne mai kyau, amma an ce Amurka ta dakatar da wannan yunƙuri tare da kai hari ga Iran, wanda ya haifar da rikicin yanzu a Gabas ta Tsakiya da kuma matsalar tattalin arzikin duniya.

Lokacin da Iran ta nuna sha’awa ga tayin tattalin arziki daga EU, ya zama dole Amurka ta goyi bayan irin wannan tayin. Ba zai yiwu Iran ta bar manufofinta na soja ba sai an gabatar mata da gagarumin tayin tattalin arziki.

Sauran abubuwan ƙarfafawa na iya haɗawa da:

Ba Iran fasahohi na samar da makamashi

Ba ta damar amfani da nukiliya don amfani na farar hula da ci gaban tattalin arziki

Haka kuma gina tashoshin samar da wutar lantarki na ruwa (hydroelectric stations) a wurare daban-daban na iya ƙara yiwuwar samun sulhu.

Sauran matakai kamar:

ɗage fiye da takunkumin Majalisar Dinkin Duniya 500

sakin kudaden Iran da aka daskarar

dawo da kadarorinta

na iya taimakawa wajen samun yarjejeniya cikin gaggawa.

Amurka ya kamata ta rage zafin kalamai yayin tattaunawa ta hanyar amfani da lafazi mai natsuwa. Hakan zai ƙara ba da fata.

Har ila yau, Amurka ta fahimci cewa barazana ba ta kawo sakamako ba cikin shekaru da dama da suka gabata. Saboda haka ya dace ta goyi bayan ƙoƙarin EU, musamman Faransa, na kawo Iran teburin tattaunawa.

Haka kuma Amurka ta rage kalaman da take yi a bainar jama’a kan Iran, musamman daga Shugaba Donald Trump, kuma ta amince da ikon Iran kan yankinta.

Amurka na iya matsa wa Isra’ila lamba ta rage tashin hankali a Falasdinu da Lebanon domin rage matsin lamba da ke sa Iran hanzarta shirinta na makamai.

Iran ma ta amince da tayin da zai gamsar kuma ta nemi hanyoyin ƙarfafa zaman lafiya da amincewar al’ummarta.

Ko da yake cimma yarjejeniya ba zai zama abu mai sauƙi ba, EU da Amurka su gwada. Gwaji ya fi cewa “ba zai yiwu ba”.

Sakamakon Samun Yarjejeniya Ko Rashinta

Idan An Cimma Yarjejeniya

Idan aka cimma yarjejeniya da za ta ba Iran damar ci gaba da shirin nukiliya don makamashi amma ta samar da fa’idodin tattalin arziki ga jama’arta, sakamakon zai haɗa da:

Ƙarin zuba jari daga ƙasashen Yamma da yarjejeniyoyin kasuwanci masu amfani ga kamfanonin Iran da Amurka/Turai.

Ci gaba da samun damar kasuwannin Iran ga Rasha, China, Japan da Koriya ta Kudu.

Ƙaruwa martabar Iran a dangantakar ƙasa da ƙasa da kuma sauƙin tattaunawa da gwamnatocin Yamma kan manufofin waje kamar zaman lafiya a ƙasashe makwabta.

Haka kuma zai ƙara ƙarfafa aiwatar da yarjejeniyar Nuclear Non-Proliferation Treaty, wanda zai taimaka rage makaman nukiliya a duniya da kawo zaman lafiya da tsaro.

Idan Ba a Cimma Yarjejeniya Ba

Idan ba a samu yarjejeniya ba, ana iya samun sakamako kamar haka:

Rufe dangantaka gaba ɗaya tsakanin Iran da ƙasashen Yamma.

Ci gaba da gasa wajen makamai a Gabas ta Tsakiya.

Ƙaruwa da fargabar ta’addanci a duniya.

Katsewar zirga-zirgar man fetur wanda zai shafi tattalin arzikin duniya.

Ƙaruwa da tashin hankali a siyasar duniya tare da amfani da takunkumi da barazanar soja.

Tarihi ya nuna cewa waɗannan hanyoyin ba su samar da canjin gwamnati ba, sai dai suna ƙara tsaurara matsayi a teburin tattaunawa.

Farfesa Daniel Dana ya ce:

“Rashin sadarwa shi ne tushen rikici; ba za a iya samun warware matsala ba tare da sadarwa ba.”

Saboda haka abin da ya fi muhimmanci a yanzu shi ne a ƙoƙarta a samu yarjejeniya ta wucin gadi ta hanyar diflomasiyya da sasanci da Tehran. IAEA ko ƙungiyoyin farar hula za su iya taka rawar sasanci.

Haka kuma wasu manyan shugabanni daga Gabas ta Tsakiya kamar na Saudi Arabia, Egypt, Iraq, China, Syria da India na iya taimakawa wajen samun mafita mai ɗorewa.

Wani zaɓi da ya kamata a yi la’akari da shi shi ne BATNA – wato mafi kyawun madadin yarjejeniya idan tattaunawa ta gaza.

Kammalawa

Babbar matsala a tattaunawa da Iran ita ce:

wa ke da ikon yanke hukunci? Shin sabon shugaban addini Khomeini Mojetaba ne ko kuma ƙungiyar masana 88? Kuma da wane ajanda?

Haka kuma marigayi Ayatollah Khomeini ya taɓa cewa ƙarfafa sinadarin nukiliya hakki ne na asali na Tehran.

Shin za a iya cimma yarjejeniya mai gamsarwa tsakanin Tehran da Amurka da ƙasashen Yamma a nan gaba? Ko kuwa yaƙin Rasha da Ukraine zai toshe duk wata hanya ta fatan warware wannan rikici??

Abbati Bako

Masani kan dabarun siyasa da tattaunawa/sasanci IPRC Najeriya

Mai bincike kan manufofin dunkulewar duniya

Skline University, Kano Najeriya

abbatibako@gmail.com